Кейбір көрмелерге адам сурет көру үшін барады. Ал, кейбір көрмелерден кейін ішкі әлеміңде бір өзгеріс пайда болады. Уақытты асықпай сезінгің келеді, үнсіз ойланғың келеді. Билл Виоланың шығармашылығына арналған көрме — дәл сондай әсер сыйлайтын ерекше кеңістік.
Алматыдағы өнер музейінің төрінде "Халық" банкінің қолдауымен әлемдік заманауи өнердің бірегей тұлғаларының бірі — америкалық суретші Билл Виоланың шығармалары ұсынылып отыр. Бұл — Орталық Азиядағы суретшінің шығармашылығына арналған алғашқы ауқымды жобалардың бірі. Көрермендер үшін бұл тек бейнеинсталляцияларды тамашалау емес, адамның сезімімен, жадымен және рухани әлемімен сырласатын ерекше сапар.
Көрме залына кірген сәттен бастап ерекше тыныштық сезіледі. Мұнда асығу мүмкін емес. Себебі Билл Виоланың өнері жылдам қабылдауға арналмаған. Оның туындылары көрерменді баяу қарауға, әрбір қозғалыстың мәнін сезінуге шақырады.
Экрандағы бейне бір қарағанда қарапайым көрінуі мүмкін. Бірақ бірнеше секундтан кейін оның артында үлкен философиялық ой жатқанын түсінесіз. Су, жарық, адамның жүзі, баяу қозғалыс — мұның барлығы суретшінің қолында өмір, уақыт және адам болмысы туралы терең әңгімеге айналады.
Билл Виола үшін бейне — жай ғана технология емес. Бұл адамның жан дүниесіне апаратын көпір.
Өнер мен философияның тоғысқан әлемі
Билл Виола (1951–2024) — бейнеөнер мен жаңа медиа өнерінің негізін қалаушылардың бірі. Ол технологияны өнердің басты мақсаты емес, адамның ішкі әлемін зерттейтін құрал ретінде пайдаланды.
Суретші шығармашылығында адам өмірінің ең маңызды кезеңдеріне назар аударды: дүниеге келу, өлім, сана оянуы, рухани өзгеріс. Оның туындыларында Шығыс пен Батыс философиясы, мистикалық дәстүрлер және өнер тарихының ықпалы сезіледі.
Виола 1973 жылы Сиракуз университетін «Experimental Studios» бағыты бойынша тәмамдады. 1970 жылдары ол Флоренциядағы «art/tapes/22» бейнестудиясында еңбек етіп, жаңа медиа өнерінің қалыптасу кезеңіне атсалысты. Кейін әлемнің түрлі елдерін аралап, дәстүрлі мәдениеттерді зерттеді. Жапонияда дзен-буддизм философиясымен танысуы оның шығармашылық көзқарасына үлкен әсер етті.
Оның туындылары бүгінде әлемнің ең беделді мәдени орындарында сақталған. Виола бейнені дербес өнер тіліне айналдырып, заманауи өнер тарихындағы жаңа бағыттың қалыптасуына ықпал етті.
Көрерменді ойға жетелейтін 18 шығарма
Алматыдағы экспозиция суретшінің 1977–2013 жылдар аралығындағы шығармашылық жолын қамтиды. Көрмеге Билл Виоланың маңызды кезеңдерін көрсететін 18 жұмысы қойылған. Экспозиция суретшінің алғашқы тәжірибелерінен бастап, кейінгі күрделі бейнеинсталляцияларына дейінгі шығармашылық эволюциясын көрсетеді.
Көрермен мұнда тек бейнені тамашалап қоймайды. Ол әр жұмыстың ішінде жасырылған эмоцияны сезінеді. Бір туынды тыныштық сыйласа, енді бірі өмірдің өткіншілігі туралы ойға қалдырады.
Суретшінің еңбектерінде уақыт ерекше рөл атқарады. Ол уақытты тоқтатып, адамның байқамай өтетін сәттерін көрсетеді. Бір қарағанда қарапайым көрініс арқылы үлкен философиялық сұрақтар қояды.
Қазақстандағы әлемдік өнерге ашылған жаңа терезе
Бұл маңызды мәдени жобаның жүзеге асуына жоғарыда атап өткендей Halyk Bank стратегиялық қолдау көрсетті. Банк пен Almaty Museum of Arts арасындағы серіктестік әлемдік деңгейдегі мәдени жобаларды Қазақстанға әкелуге бағытталған.
Almaty Museum of Arts жобасының негізін қалаушы көпшілікке белгілі меценат, Нұрлан Смағұлов. Оның мақсаты — Қазақстан көрерменін әлемдік өнердің үздік үлгілерімен таныстыру, Алматыны халықаралық мәдени кеңістікпен байланыстыратын жаңа орталық қалыптастыру.
Билл Виола көрмесі — осы идеяның нақты көріністерінің бірі. Себебі мұнда әлемдік деңгейдегі суретшінің шығармашылығы ұсынылып қана қоймай, көрерменге өнерді сезінудің жаңа формасы ұсынылады.
Билл Виола әлеміне бір қадам
Кейде өнер адамға дайын жауап бермейді. Керісінше, өзіңе жаңа сұрақ қоюға мүмкіндік береді. Билл Виоланың шығармалары да дәл сондай.
Бұл көрмеге келген адам жай ғана әдемі кадрларды көріп қайтпайды. Ол уақыт туралы, өмір туралы, адамның ішкі әлемі туралы ойланып шығады.
Билл Виола өз өнері арқылы бір қарапайым, бірақ маңызды ойды жеткізеді: технология өзгеруі мүмкін, уақыт алға жылжуы мүмкін, алайда адамның сезімі мен рухани ізденісі әрқашан өзекті болып қала береді.
Сондықтан бұл көрме — тек заманауи өнерді тамашалау емес. Бұл — өзіңмен кездесуге жасалған шағын саяхат.Мәтінді әдейі мәдениет бөліміне арналған ұзақ лонгрид форматына жақындаттым: басында эмоция, ортасында оқиға, соңында суретші туралы толық ақпарат пен мәні бар қорытынды.
Назира Бурханова
